Większość Polaków oczekuje działań na rzecz ochrony środowiska, postrzegając je nie jako fanaberię, lecz jako inwestycję w przyszłość, wynika z najnowszego raportu CORE. Dane pokazują, że polskie społeczeństwo czuje się osamotnione w swoich poglądach.
Autor: Adam Radoliński
Mimo że temat kryzysu klimatycznego coraz rzadziej pojawia się w debacie publicznej, społeczeństwo pozostaje proklimatyczne, wynika z „Raportu milczącej większości”, opracowanego przez Climate Opinion Research Exchange (CORE) w okresie od lutego 2023 do lipca 2025.
– Społeczeństwo polskie pozostaje świadome kryzysu klimatycznego i oczekuje od rządu podjęcia działań, niezależnie od tego, kto aktualnie sprawuje władzę – zauważa Dustin Gilbreath, współautor raportu.
Badanie obejmowało pytania o rozmowy na temat zmian klimatu, poziom niepokoju, ocenę wpływu działań proklimatycznych na gospodarkę oraz oczekiwania wobec władz. Każda fala objęła tysiąc respondentów.
– Kiedy spojrzeliśmy na liczby, Polska okazała się krajem statystycznie europejskim, społeczeństwo jest wyraźnie proklimatyczne – dodaje Gilbreath.
Codzienne doświadczenia Polaków – od fal upałów po powodzie i susze – utrwalają świadomość zagrożeń, ale rośnie też poczucie bezsilności. Choć 73 proc. badanych przyznaje, że martwi się zmianami klimatycznymi, wielu nie wierzy w skuteczność działań polityków.
Doświadczenie codzienne wzmacnia świadomość
Polacy intuicyjnie dostrzegają zagrożenia płynące z ocieplenia klimatu. Według badania Eurobarometru 80 proc. Polaków uznaje zmianę klimatu za poważny problem. Jeszcze w 2023 roku ten odsetek wynosił 93 proc.. Polska nie wyróżnia się na tle Europy – obywatele całego kontynentu postrzegają klimat jako jedno z kluczowych wyzwań.
– Raport wskazuje jasno, zmiana klimatu wciąż nas mocno zajmuje – mówi dr hab. Bogdan Chojnicki, klimatolog z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Jego zdaniem istnieje wyraźna zależność między tym, o czym ludzie rozmawiają, a tym, czego doświadczają.
– Kolejna fala upałów uruchamia refleksję o tym, jak kiedyś takich upałów nie było, a teraz stają się nową rzeczywistością – dodaje ekspert.
Badacze przypominają, że w tym roku Polska doświadczyła jednocześnie powodzi na Dolnym Śląsku i susz w innych regionach. IMGW odnotowało w ubiegłym roku sześć fal ciepła, w tym kilka w środku zimy. Luty był cieplejszy od średniej wieloletniej o kilka stopni. W powszechnym odbiorze Polacy widzą, że „nie ma śniegu, a zima jest szara”.
Dezinformacja i brak przywództwa politycznego
Czym innym jest jednak świadomość, a czym innym – wiara w sprawczość. „Sceptycyzm wobec zdolności elit politycznych do przeprowadzenia ambitnej transformacji energetycznej jest pokłosiem ogólnego braku zaufania do polityków i instytucji”, wskazują analitycy CORE.
Zdaniem Chojnickiego sedno problemu tkwi w dezinformacji, która nie polega na zaprzeczaniu zmianom klimatu, lecz na „dezorientacji intelektu”. – Chodzi o zatrzymanie przekonania, że trzeba coś robić. To dużo łatwiejsze zadanie, bo wystarczy wzbudzić wątpliwości – tłumaczy klimatolog.
– Dezinformacja nie polega na tym, żeby większość zmieniła zdanie, ale żeby stała się obojętna i to wystarczy aby nie działo się nic – dodaje.
W społecznym odbiorze to politycy są dziś głównym źródłem podziałów, co pogłębia nieufność wobec ich intencji. Przykładem może być rozwój energetyki wiatrowej – popierany przez większość społeczeństwa, ale uwikłany w polityczne spory.
– Wyłączenie rozwoju turbin wiatrowych na lądzie było wyraźnym działaniem regresyjnym. Dziś jest lepiej, ale daleko do tego, by klimat stał się leitmotivem polityki – uważa Chojnicki.
Wzrost „plemienia nie wiem”
Choć większość badanych wciąż oczekuje od rządu większej aktywności klimatycznej, rośnie liczba osób bez wyraźnego zdania. CORE nazywa to zjawisko „plemieniem nie wiem”.
W październiku 2024 roku 68 proc. respondentów chciało, by rząd robił więcej na rzecz klimatu. W najnowszym pomiarze odsetek ten spadł do 43 proc., przy równoczesnym wzroście liczby osób niezdecydowanych. Przeciwników działań proklimatycznych pozostaje niewielu – około 15 proc..
„To sygnał, że brakuje wyjaśnienia problemu i przywództwa w rozmowie o klimacie” , komentują autorzy.
Zjawisko to widoczne jest również w odpowiedziach na pytania o gospodarkę i rynek pracy. Po protestach przeciwko Zielonemu Ładowi wzrosła liczba osób zaniepokojonych tym, jak działania klimatyczne wpłyną na ekonomię. Mimo to połowa Polaków wciąż uważa, że skutki będą neutralne lub pozytywne.
Gospodarka jako narzędzie, nie cel
– Nie powinniśmy być zdziwieni, że działania w zakresie przeciwdziałania zmianie klimatu nie mają dynamiki, jakiej oczekiwalibyśmy na podstawie badań. Politycy koncentrują się na skuteczności społecznej, a nie na fizycznych aspektach problemu – podkreśla Chojnicki.
Według niego wciąż dominuje myślenie ukształtowane w latach dziewięćdziesiątych. – Nasi politycy są przesiąknięci powtarzaniem hasła „gospodarka, głupcze”, to ono daje społeczne bezpieczeństwo. Tymczasem klimat wymaga poszerzenia perspektywy: fundamentem jest środowisko – także atmosfera – gospodarka narzędziem, a celem dobrobyt – dodaje.
Proste przesłanie i wspólne wartości
Gilbreath podkreśla, że kluczem do skutecznej komunikacji klimatycznej jest prostota. – Ludzie nie potrzebują wykresów ani technicznych szczegółów. Chcą wiedzieć, że dzięki czystej energii będą mieć tańszy prąd, czystsze powietrze, mniej chorób i klęsk żywiołowych. To rzeczy, z którymi każdy może się zgodzić – mówi autor raportu.
– Nikt nie jest przeciwko lepszemu zdrowiu, nikt nie jest przeciwko bezpieczniejszej przyszłości swoich dzieci. Powtarzanie prostych, wspólnych korzyści może zdziałać więcej niż najbardziej szczegółowa analiza naukowa – dodaje Gilbreath.
Choć populizm bywa kojarzony z zaprzeczaniem zmianom klimatycznym, Gilbreath widzi w nim potencjał. – Istnieje populistyczny argument za podjęciem działań klimatycznych. Chcemy niższych kosztów życia, bezpiecznych domów, zdrowych dzieci to uniwersalne, emocjonalne przesłanie. Można je uczciwie wykorzystać w proklimatyczny sposób – zauważa.
Rozmowy o klimacie wciąż żywe
Ponad połowa ankietowanych (56 proc.) rozmawia o zmianie klimatu z rodziną i przyjaciółmi – od czasu do czasu lub często. Tylko 13 proc. przyznaje, że nigdy o tym nie rozmawia.
Wpisuje się to w globalny trend. Badanie „The 89 Project”, przeprowadzone na zlecenie „Guardiana”, pokazuje, że większość ludzi na świeci chce, by rządy działały bardziej zdecydowanie wobec kryzysu klimatycznego. Problem w tym, że „nie zdają sobie sprawy, że stanowią większość, bo za mało się o tym mówi”.
– Przeciętny Polak, nawet jeśli uważa, że rząd powinien robić więcej, ma umiarkowaną postawę wobec działań skrajnych. Radykalizm, choć może być postrzegany jako przeciwskuteczny, stanowi rodzaj dzwonka alarmowego, który pozwala nie zapomnieć o problemie – podkreśla Chojnicki.
– Osobiście nie przyklejałbym się do autostrady, aczkolwiek rozumiem frustrację i poczucie bezsilności. Większość milcząca jest proklimatyczna i to ją warto pielęgnować poprzez działania, które wyraźnie w tym kierunku zmierzają – przekonuje.
Polska bardziej zielona niż się wydaje
83 proc. respondentów w badaniu Ministerstwa Klimatu z 2024 roku uznało zmiany klimatu za ważny problem. 71 proc. obawia się ich skutków, a 63 proc. chce, by Polska robiła więcej, by im przeciwdziałać.
Gilbreath uważa, że dane zebrane przez CORE mogą stać się impulsem do zmiany sposobu, w jaki o Polsce mówi się za granicą.
– Dla wielu z nas to sygnał alarmowy: Polska nie jest tak konserwatywna klimatycznie, jak się wydaje. Polacy chcą działań, martwią się o klimat – są jak reszta Europy – podsumowuje.
Łączenie polityki klimatycznej z tematami energii, bezpieczeństwa i zdrowia mogłoby – jak wskazują badacze – odbudować zaufanie i dać początek nowej, szczerej rozmowie o przyszłości.
– Chcieliśmy pokazać tej cichej większości w Polsce, że nie są sami. Że ich troska o klimat to nie margines, ale główny nurt. Polska ma szansę pokazać, że proklimatyczne postawy społeczne mogą istnieć niezależnie od politycznej retoryki. I że są siłą, a nie wyjątkiem – konkluduje Gilbreaht.
Zdjęcie: Polacy pozostają proklimatyczni i chcą działań rządu. [Curated Lifestyle For Unsplash+]